Số hóa nghệ thuật biểu diễn: Nỗ lực tự thân của các nhà hát là chưa đủ

Trong bối cảnh Chính phủ quyết liệt triển khai các nhiệm vụ thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đang đẩy mạnh chuyển đổi số và hoàn thiện hạ tầng văn hóa số. 

Nghị định số 277/2026/NĐ-CP về Hạ tầng văn hóa số kiến tạo cơ chế, giải bài toán cốt lõi thông qua mô hình quản trị dựa trên dữ liệu trong đó có mở rộng khả năng tiếp cận văn hóa. Trong lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn, việc xây dựng cơ sở dữ liệu gắn trực tiếp với hoạt động sáng tác, quảng bá giá trị các tác phẩm nghệ thuật. Trước đây, người dân phải đến nhà hát nhưng khi hạ tầng số phát triển, người dân được xem biểu diễn chất lượng cao ở bất cứ đâu.

Một số đơn vị nghệ thuật như Nhà hát Kịch Việt Nam, Nhà hát Ca Múa Nhạc Việt Nam, Nhà hát Tuổi trẻ… đã áp dụng những phương thức trình diễn đa phương, mở ra không gian thể nghiệm mới cho các nghệ sĩ và khán giả.

Công nghệ 4.0 đã tạo sự thay đổi và phát triển trong lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn, mở ra nhiều cơ hội mới cho sáng tạo, sản xuất, phân phối và trải nghiệm nghệ thuật. Sự kết hợp giữa nghệ thuật biểu diễn và công nghệ 4.0 đã cho ra đời những sản phẩm và trải nghiệm độc đáo, mang tính tương tác, cá nhân hoá cao mà trước đây khó có thể thực hiện được.

Chính điều này đã mở ra một hướng đi mới cho ngành nghệ thuật, giúp thu hút nhiều đối tượng khán giả hơn, đặc biệt là giới trẻ vốn quen thuộc với công nghệ số.

Chia sẻ với phóng viên VietNamNet, NSƯT Kiều Minh Hiếu – Giám đốc Nhà hát Kịch Việt Nam – đơn vị được đánh giá là đi đầu trong việc tiếp cận và khai thác không gian số để quảng bá nghệ thuật cho biết, hiện tại không có nhà hát nào duy trì được lịch diễn đều đặn từ 8 đến 12 buổi/tháng như đơn vị này. Kết quả này có được chủ yếu nhờ vào nỗ lực truyền thông trên các nền tảng số.

Ông Trần Hướng Dương, Phó Cục trưởng Cục Nghệ thuật biểu diễn (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) cho biết, đơn vị này đang xây dựng đề án số hóa và sắp xếp cơ sở dữ liệu các chương trình và hoạt động nghệ thuật biểu diễn. Các vở cải lương, kịch nói… có thành tích cao tại các liên hoan nghệ thuật chuyên nghiệp trong và ngoài nước sẽ được số hóa để phục vụ tuyên truyền, quảng bá và giới thiệu rộng rãi tới công chúng.

Việc lựa chọn các tác phẩm nghệ thuật đưa vào hệ thống dữ liệu sẽ được hội đồng chuyên môn gồm các nhà nghiên cứu nghệ thuật, mỹ thuật và đại diện cơ quan chức năng thẩm định. Song song cập nhật hệ thống dữ liệu và chương trình có giá trị về nội dung và nghệ thuật, Cục Nghệ thuật biểu diễn cũng định hướng bổ sung các sáng tác mới.

Khó khăn về hạ tầng và tính đặc thù của hệ thống bán vé

Dù có số buổi “sáng đèn” đáng ghi nhận trong bối cảnh sân khấu phải cạnh tranh với nhiều loại hình nghệ thuật khác nhau nhưng Giám đốc Nhà hát Kịch Việt Nam cho biết vẫn chưa dám đưa các tác phẩm lên kinh doanh trực tuyến.

Việc xây dựng hệ thống bán vé điện tử trên môi trường số hiện đang gặp nhiều bất cập. Trước hết, quy mô rạp của Nhà hát Kịch Việt Nam khá nhỏ, việc áp dụng bán vé trực tuyến và thu thuế trên từng vé là chưa thực sự phù hợp. Bên cạnh đó, nhà hát có các quy chế riêng đối với những loại vé đặc thù (vé đối ngoại, vé tặng…), dẫn đến việc khó tích hợp và tính toán đồng bộ trên một hệ thống bán vé tự động.

“Khi áp dụng số hóa vào mọi công tác của nhà hát và nghệ thuật biểu diễn, bao gồm cả khâu phát hành và bán vé thì những bất cập này bắt đầu phát sinh. Tôi lấy ví dụ thực tế tại Nhà hát Kịch Việt Nam. Quy mô rạp chỉ có hơn 100 ghế, việc bán vé đôi khi không hết, không thể lấp kín rạp. Những lúc như vậy, nhà hát thường phải dùng ghế trống để phát vé mời, phục vụ công tác đối ngoại và ngoại giao.

Nếu cơ quan quản lý chỉ căn cứ vào hệ thống số hóa, nhìn vào những ô đã kín ghế, những vé đã phát hành để tính và thu thuế thì hoàn toàn không chính xác và bất hợp lý đối với một đơn vị nghệ thuật. Hiện nay, chúng ta đang có các cơ chế, chính sách nhằm hỗ trợ phát triển văn hóa nghệ thuật. Trong khi đời sống sân khấu và nghệ thuật đang rất khó khăn, việc áp dụng cơ chế thu thuế cào bằng như vậy liệu có hợp lý không? Và liệu có cơ chế nào đặc thù dành riêng cho lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn hay không?”, NSƯT Kiều Minh Hiếu băn khoăn.

Dẫu vậy, từ đầu năm, nhà hát đã chủ động làm việc với các đối tác công nghệ lớn và đều đã nhận được các bản thử nghiệm (demo) hệ thống. Tuy nhiên, chi phí để xây dựng trang web cũng như hệ thống bán vé, quảng bá đồng bộ rất lớn. So với nguồn thu hiện tại của Nhà hát Kịch Việt Nam, đây là một khoản ngân sách quá lớn.

EED

ED

Nghị định 277 về Hạ tầng văn hóa số là bước ngoặt chiến lược đặt nền móng ban đầu cho việc phát triển hạ tầng văn hóa số nhưng việc thiếu đi sự hỗ trợ tài chính thực tế khiến quá trình xây dựng nền tảng số gặp rất nhiều khó khăn.

Bất chấp những khó khăn đó, Nhà hát Kịch Việt Nam vẫn đang nỗ lực đi tiên phong trong việc tiếp cận không gian văn hóa số. Tuy nhiên, đây mới chỉ là những nỗ lực tự thân mang tính giải pháp tình thế, nhà hát vẫn chưa được đầu tư một cách bài bản để xây dựng một nền tảng số cơ bản và bền vững.

Một rào cản lớn đang chưa có hướng tháo gỡ là vấn đề bảo vệ bản quyền tác phẩm. Đặc thù của các vở kịch là sản phẩm biểu diễn nhiều lần, cần duy trì sức hút để tiếp tục bán vé. Do đó, nhà hát không thể đưa các vở diễn lên kinh doanh trực tuyến một cách tràn lan. Việc đưa sản phẩm lên môi trường số tiềm ẩn rủi ro rất lớn về sao chép, phát tán trái phép. Điều này dễ dẫn đến tình trạng các cá nhân, tổ chức khác trục lợi bất hợp pháp từ chính chất xám của Nhà hát Kịch Việt Nam – một vấn đề hiện nay vô cùng khó kiểm soát.

Số hóa mỹ thuật và nhiếp ảnh: Bài toán khó và thận trọng lưu giữ sử liệuÔng Hà Hữu Đức – Giám đốc Trung tâm Lưu trữ và Triển lãm ảnh nghệ thuật Việt Nam nhấn mạnh, số hóa phải hết sức thận trọng, làm đến đâu chắc đến đấy, tránh việc các đối tượng xấu lợi dụng để xuyên tạc lịch sử dân tộc.