Mắt vàng là bệnh gì? Dấu hiệu nhận biết và cách xử lý

Mắt vàng là dấu hiệu cho thấy lượng sắc tố mật bilirubin trong cơ thể tăng cao, khiến phần lòng trắng của mắt chuyển sang màu vàng. Trong một số trường hợp, mắt vàng có thể là biểu hiện sớm của những bệnh lý nguy hiểm, cần được phát hiện và điều trị kịp thời. Vậy mắt bị vàng do đâu, nhận biết bằng cách nào và khi nào cần đi khám?

Mắt vàng là gì?

Mắt vàng (vàng kết mạc) là tình trạng phần lòng trắng của mắt chuyển từ màu trắng sang vàng do sự tích tụ bilirubin trong cơ thể. Đây không phải là một bệnh lý riêng biệt mà là dấu hiệu cảnh báo nhiều vấn đề sức khỏe, đặc biệt liên quan đến gan, đường mật hoặc máu. Mắt vàng có thể xuất hiện cùng với vàng da hoặc xảy ra đơn lẻ ở giai đoạn đầu của một số bệnh. Vì vậy, khi nhận thấy lòng trắng mắt chuyển sang màu vàng, người bệnh nên đến cơ sở y tế để được thăm khám và xác định nguyên nhân kịp thời.

Nguyên nhân mắt bị vàng

Tình trạng này có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau, gồm:

1. Nguyên nhân do bệnh gan

Gan là cơ quan đảm nhiệm việc chuyển hóa và đào thải bilirubin. Khi chức năng gan suy giảm, bilirubin không được xử lý hiệu quả và sẽ tích tụ trong cơ thể, gây vàng mắt. Một số bệnh lý thường gặp gồm: (1)

• Viêm gan virus A, B, C, D, E
• Xơ gan
• Gan nhiễm mỡ
• Ung thư gan
• Viêm gan cấp do các nguyên nhân khác (sốt xuất huyết Dengue, nhiễm trùng huyết, viêm gan tự miễn)

Ngoài ra, một số hội chứng di truyền hiếm gặp như Hội chứng Gilbert, Hội chứng Dubin–Johnson, Hội chứng Rotor hoặc Hội chứng Crigler–Najjar cũng có thể làm rối loạn quá trình chuyển hóa bilirubin và gây vàng mắt.

2. Nguyên nhân do tắc mật

Bilirubin sau khi được gan xử lý sẽ được bài tiết qua đường mật. Nếu đường mật bị tắc, bilirubin sẽ ứ lại trong máu và gây vàng mắt. Các nguyên nhân thường gặp gồm:

• Sỏi mật
• Ung thư tụy hoặc ung thư đường mật
• Hẹp đường mật
• Teo đường mật bẩm sinh ở trẻ nhỏ
• Nhiễm ký sinh trùng đường mật (sán lá gan, giun đũa chui ống mật)

3. Nguyên nhân do tan máu

Khi hồng cầu bị phá hủy quá nhanh, cơ thể sẽ tạo ra lượng bilirubin vượt quá khả năng xử lý của gan, dẫn đến vàng mắt. Tình trạng này có thể gặp ở người mắc:

• Thalassemia
• Thiếu men G6PD
• Bệnh hồng cầu hình liềm
• Sốt rét nặng (do vỡ hồng cầu nhiễm ký sinh trùng)

4. Nguyên nhân do thuốc và độc chất

Một số loại thuốc và chất độc có thể gây tổn thương gan hoặc làm cản trở quá trình bài tiết mật, từ đó dẫn đến vàng mắt. Chẳng hạn như:

• Dùng quá liều Paracetamol
• Một số kháng sinh và thuốc tránh thai
• Thuốc điều trị HIV
• Rượu bia kéo dài

Nhận biết dấu hiệu vàng mắt

Dấu hiệu dễ nhận biết nhất là phần lòng trắng chuyển từ trắng sang vàng nhạt rồi vàng đậm. Đôi khi trong một số trường hợp nặng, lòng trắng có thể ngả cam hoặc nâu. Nhiều người cũng gặp phải tình trạng vàng da toàn thân. (2)

Ngoài vàng mắt, cơ thể còn có các dấu hiệu khác như:

Mall) Loa Kiểm Âm Bluetooth EDIFIER MR3/MR5 I Công Suất 36W | Bluetooth 5.4 |

• Nước tiểu sẫm màu như trà đặc
• Phân nhạt màu hoặc có màu trắng xám
• Phân có nhiều mỡ do kém tiêu hóa được chất béo
• Ngứa nhiều, đặc biệt vào ban đêm
• Mệt mỏi, chán ăn, buồn nôn hoặc sụt cân
• Dễ bầm tím hoặc chảy máu hơn bình thường khi chức năng gan suy giảm.

Thời điểm khởi phát cũng là một dấu hiệu định hướng quan trọng: vàng da xuất hiện cấp tính, tiến triển nhanh trong vài ngày thường gợi ý viêm gan cấp hoặc sỏi kẹt ống mật chủ; trong khi vàng da tiến triển âm thầm, tăng dần trong vài tuần đến vài tháng, ít đau, gợi ý nhiều hơn đến bệnh lý ác tính vùng gan – mật – tụy (ví dụ u đầu tụy).

Mắt vàng được chẩn đoán như thế nào?

Để xác định nguyên nhân gây mắt vàng, bác sĩ sẽ kết hợp thăm khám lâm sàng với các xét nghiệm và kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh phù hợp.

1. Khám lâm sàng

Trước tiên, bác sĩ sẽ quan sát mức độ vàng ở lòng trắng mắt, da, niêm mạc, đồng thời hỏi về thời điểm xuất hiện triệu chứng, tiền sử bệnh và các loại thuốc đang sử dụng. Bác sĩ cũng kiểm tra một số dấu hiệu gợi ý nguyên nhân như:

• Sốt hoặc huyết áp thấp.
• Đau vùng hạ sườn phải hoặc gan to.
• Lách to hoặc túi mật căng.
• Các dấu hiệu của bệnh gan mạn tính như dấu sao mạch, lòng bàn tay son hoặc phù chân

2. Xét nghiệm máu

Xét nghiệm máu giúp đánh giá nồng độ bilirubin và chức năng gan, từ đó định hướng nguyên nhân gây vàng mắt. Bác sĩ có thể chỉ định:

• Định lượng bilirubin toàn phần và bilirubin trực tiếp. Chỉ số bilirubin bình thường thường dao động khoảng: 0.2-1.0 mg/dL. Khi bilirubin tăng > 2.5 mg/dL mắt và da sẽ bắt đầu vàng rõ hơn. Ngưỡng phát hiện bằng mắt thường có thể thay đổi tùy cơ địa, sắc tố da và điều kiện ánh sáng khi khám.
• Xét nghiệm chức năng gan gồm men gan (AST, ALT, ALP, GGT), PT/INR, NH3…
• Công thức máu hoặc các xét nghiệm đánh giá tình trạng tan máu nếu nghi ngờ bệnh lý về máu.

3. Chẩn đoán hình ảnh

Nếu nghi ngờ bệnh lý gan hoặc đường mật, bác sĩ có thể chỉ định các phương pháp chẩn đoán hình ảnh như:

• Siêu âm gan mật: Siêu âm thường là bước kiểm tra đầu tiên. Phương pháp này giúp phát hiện sỏi mật, gan nhiễm mỡ, khối u gan, tắc mật hoặc giãn đường mật. Đây là phương pháp không xâm lấn, an toàn, nhanh chóng và dễ thực hiện.
• Chụp CT scan: Giúp đánh giá chi tiết cấu trúc gan, đường mật và tụy, đồng thời xác định vị trí, kích thước của khối u hoặc mức độ tắc nghẽn nếu có.
• Chụp MRI đường mật (MRCP): Cho hình ảnh rõ nét của hệ thống đường mật mà không cần can thiệp xâm lấn, thường được chỉ định khi cần đánh giá kỹ nguyên nhân tắc mật.
• Nội soi mật tụy ngược dòng (ERCP) hoặc siêu âm nội soi (EUS): Có thể được thực hiện trong một số trường hợp để chẩn đoán, lấy mẫu sinh thiết hoặc điều trị các bệnh lý đường mật.

4. Tầm soát viêm gan virus

Khi nghi ngờ mắt vàng liên quan đến bệnh gan, bác sĩ có thể chỉ định các xét nghiệm tìm dấu ấn của virus viêm gan A, B, C, E. Kết quả giúp xác định người bệnh có mắc viêm gan virus hay không, từ đó lựa chọn phương pháp điều trị và theo dõi phù hợp.

Mắt vàng có tự hết không?

Khả năng mắt vàng tự hết phụ thuộc vào nguyên nhân gây ra tình trạng này. Ở người trưởng thành, mắt vàng thường không tự khỏi vì đây là dấu hiệu của một bệnh lý hoặc rối loạn trong cơ thể, phổ biến nhất là các bệnh về gan, đường mật, hệ tuần hoàn.

Nếu nguyên nhân được điều trị hiệu quả, nồng độ bilirubin trong máu sẽ giảm dần và màu vàng ở lòng trắng mắt cũng sẽ mờ đi rồi biến mất. Ngược lại, nếu chỉ chờ đợi mà không điều trị, tình trạng mắt vàng có thể kéo dài hoặc trở nên nghiêm trọng hơn do bệnh nền tiến triển.

Riêng ở trẻ sơ sinh, vàng mắt có thể là hiện tượng sinh lý và tự cải thiện sau vài ngày đến vài tuần. Tuy nhiên, nếu tình trạng kéo dài hoặc kèm theo các dấu hiệu bất thường, trẻ cần được bác sĩ thăm khám để xác định nguyên nhân và điều trị kịp thời.

Cách xử lý khi bị mắt vàng

Việc điều trị mắt vàng phụ thuộc vào nguyên nhân gây bệnh. Vì đây là dấu hiệu của nhiều vấn đề sức khỏe khác nhau nên người bệnh không nên tự ý điều trị tại nhà hoặc dùng thuốc khi chưa có chỉ định của bác sĩ.

1. Chăm sóc tại nhà trong trường hợp nhẹ

Nếu mắt vàng ở mức độ nhẹ và chưa kèm theo các triệu chứng nguy hiểm như sốt cao, đau bụng dữ dội hoặc rối loạn ý thức, người bệnh có thể thực hiện một số biện pháp hỗ trợ như:

• Nghỉ ngơi đầy đủ, tránh làm việc hoặc vận động quá sức.
• Uống đủ 2 lít nước mỗi ngày để giúp cơ thể thúc đẩy quá trình đào thải độc tố và bilirubin qua thận.
• Hạn chế rượu bia và tránh sử dụng các thuốc hoặc thực phẩm chức năng có nguy cơ gây tổn thương gan nếu chưa được bác sĩ tư vấn.
• Duy trì chế độ ăn cân đối, tăng cường rau xanh, trái cây và hạn chế thực phẩm nhiều dầu mỡ.
• Nếu có ngứa da, nên trao đổi với bác sĩ để được hướng dẫn sử dụng thuốc hoặc các biện pháp giảm ngứa phù hợp.

Lưu ý, các biện pháp trên chỉ có tác dụng hỗ trợ và không thể thay thế việc điều trị nguyên nhân gây mắt vàng.

Mua Hàng với Shopee

2. Điều trị y khoa theo nguyên nhân

Sau khi xác định nguyên nhân, bác sĩ sẽ xây dựng phác đồ điều trị phù hợp cho từng trường hợp, gồm:

• Bệnh gan hoặc viêm gan virus: Có thể được điều trị bằng thuốc kháng virus, thuốc hỗ trợ chức năng gan hoặc các phương pháp điều trị khác tùy theo từng bệnh.
• Tắc mật do sỏi hoặc hẹp đường mật: Bác sĩ có thể chỉ định lấy sỏi bằng nội soi, đặt stent đường mật hoặc phẫu thuật nếu cần.
• Khối u ở gan, đường mật hoặc tụy: Tùy giai đoạn bệnh, người bệnh có thể được phẫu thuật, hóa trị, xạ trị hoặc điều trị nhắm trúng đích.
• Các bệnh gây tan máu: Điều trị sẽ tập trung kiểm soát nguyên nhân, có thể bao gồm truyền máu, dùng thuốc hoặc các phương pháp chuyên sâu khác tùy từng bệnh lý.
• Vàng da, vàng mắt ở trẻ sơ sinh: Trẻ có thể được chiếu đèn hoặc áp dụng các phương pháp điều trị khác nếu bilirubin tăng cao theo chỉ định của bác sĩ.

Cách phòng ngừa mắt vàng

Mắt vàng thường là dấu hiệu của các bệnh lý về gan, đường mật hoặc máu. Vì vậy, việc phòng ngừa chủ yếu tập trung vào bảo vệ sức khỏe gan và giảm nguy cơ mắc các bệnh liên quan.

1. Hạn chế rượu bia và độc chất

Gan là cơ quan chính có nhiệm vụ xử lý cồn và độc chất trong cơ thể. Uống nhiều rượu bia trong thời gian dài có thể làm tổn thương tế bào gan và làm tăng nguy cơ viêm gan, xơ gan. Do đó, người bệnh nên hạn chế hoặc ngừng sử dụng.

Bên cạnh đó, người dân nên sử dụng thuốc đúng theo chỉ định của bác sĩ, không tự ý dùng thuốc hoặc thực phẩm chức năng kéo dài vì một số sản phẩm có thể gây độc cho gan. Nếu thường xuyên tiếp xúc với hóa chất, cần sử dụng đầy đủ phương tiện bảo hộ lao động. Đồng thời, nên ăn chín, uống sôi để giảm nguy cơ nhiễm ký sinh trùng gây bệnh ở gan và đường mật.

2. Tiêm phòng viêm gan virus

Tiêm vắc xin phòng Viêm gan A và Viêm gan B là biện pháp hiệu quả giúp giảm nguy cơ mắc các bệnh lý về gan. Người trưởng thành cần thực hiện xét nghiệm định lượng kháng thể và tiêm nhắc lại để duy trì hiệu lực bảo vệ của vắc xin. Ngoài ra, cần hạn chế tiếp xúc với máu hoặc dịch cơ thể của người khác, không dùng chung kim tiêm, dao cạo râu, bàn chải đánh răng và các vật dụng cá nhân có thể dính máu.

3. Chế độ ăn tốt cho gan

Duy trì một chế độ dinh dưỡng khoa học, cân bằng giúp tăng cường chức năng thải độc của gan và giảm nguy cơ xơ gan. Người có nguy cơ cần:

• Bổ sung nhiều rau xanh, các loại quả mọng chứa nhiều hoạt chất chống oxy hóa.
• Bổ sung tỏi và nghệ vào thực đơn hàng ngày để hỗ trợ cơ thể thải độc tố nhưng chưa bằng chứng khoa học rõ ràng.
• Sử dụng dầu ô liu làm nguồn cung cấp lipid tốt giúp hỗ trợ gan và sức khỏe nói chung.
• Ăn các loại cá béo giàu Omega-3 như cá hồi để giảm nguy cơ gan nhiễm mỡ.
• Người bệnh cần hạn chế đồ ăn nhanh, nhiều dầu mỡ, tránh ăn nhiều thịt đỏ hoặc thực phẩm chế biến sẵn chứa lượng muối và chất béo bão hòa cao.

4. Khám sức khỏe định kỳ

Khám sức khỏe định kỳ giúp phát hiện sớm các bệnh lý trước khi chúng kịp xuất hiện triệu chứng. Những người có nguy cơ cao như mắc viêm gan virus, thường xuyên uống rượu bia, béo phì hoặc có tiền sử bệnh gan trong gia đình nên kiểm tra chức năng gan theo khuyến cáo của bác sĩ. Bên cạnh đó, duy trì cân nặng hợp lý và tập thể dục đều đặn cũng góp phần bảo vệ sức khỏe gan và giảm nguy cơ mắc nhiều bệnh lý gây vàng mắt.

Tóm lại, mắt vàng không chỉ ảnh hưởng đến thẩm mỹ của khuôn mặt mà còn là dấu hiệu cảnh báo các bệnh lý tiềm ẩn liên. Khi mắt bị vàng lâu ngày, kèm theo các triệu chứng như vàng da, nước tiểu sẫm màu, đau bụng, sốt… người bệnh nên đến cơ sở y tế để được bác sĩ kiểm tra và tư vấn kịp thời.